કિશોરાવસ્થા (Adolescence) : જીવનકાળની એ અવસ્થા કે જેમાં શરીરમાં એવા કુદરતી પરિવર્તનો થઈને પ્રજનનની પરિપક્વતા (Maturity) પ્રાપ્ત થાય છે, તેને કિશોરાવસ્થા કહે છે. આ અવસ્થા સામાન્ય રીતે 11 વર્ષની ઉંમરથી શરૂ થઈને 18 કે 19 વર્ષ સુધી ચાલે છે. આ સમયગાળો 'ટીન્સ' (13 થી 18-19 વર્ષ) ને આવરી લેતો હોવાથી કિશોરોને ટીનેજર્સ (Teenagers) પણ કહેવાય છે. છોકરીઓમાં આ અવસ્થા છોકરાઓ કરતાં 1 થી 2 વર્ષ વહેલી શરૂ થઈ શકે છે.
તરુણાવસ્થા (Puberty) : કિશોરાવસ્થા દરમિયાન શરીરમાં જોવા મળતા બદલાવો તરુણાવસ્થાનો સંકેત આપે છે. તેનો સૌથી મોટો ફેરફાર છોકરા અને છોકરીઓમાં પ્રજનન ક્ષમતાનો થતો વિકાસ છે. પ્રજનન પરિપક્વતા પ્રાપ્ત થતાં જ તરુણાવસ્થા પૂર્ણ થાય છે.
ઊંચાઈમાં વધારો (Increase in Height) : તરુણાવસ્થાનો સૌથી સ્પષ્ટ દેખીતો ફેરફાર ઊંચાઈમાં થતો એકાએક વધારો છે. હાથ અને પગના લાંબા હાડકાં લંબાય છે. શરૂઆતમાં છોકરીઓ છોકરા કરતાં ઝડપથી વધે છે, પરંતુ 18 વર્ષની ઉંમર સુધીમાં બંને પોતાની મહત્તમ ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરી લે છે. ઊંચાઈ મુખ્યત્વે માતા-પિતા તરફથી વારસામાં મળતા જનીન (Genes) અને પોષણક્ષમ આહાર પર આધાર રાખે છે.
શારીરિક આકારમાં બદલાવ (Change in Body Shape) : તરુણાવસ્થામાં છોકરાઓના ખભા અને છાતીનો ભાગ પહોળો બને છે તથા સ્નાયુઓનો વિકાસ ઝડપી થાય છે. છોકરીઓમાં કમરની નીચેનો ભાગ (નિતંબ પ્રદેશ) પહોળો બને છે.
અવાજમાં બદલાવ અને કંઠમણિ (Adam's Apple) : કંઠસ્થાન કે સ્વરપેટી (Larynx / Voice box) ની વૃદ્ધિ થાય છે. છોકરાઓમાં સ્વરપેટી મોટી થઈને ગળાના ભાગમાં બહાર ઉપસી આવે છે જેને કંઠમણિ (Adam's Apple) કહે છે. છોકરાઓનો અવાજ ઘેરો અને ભારે બને છે, જ્યારે છોકરીઓની સ્વરપેટી નાની હોવાથી અવાજ ઊંચી પીચવાળો અને તીણો હોય છે. ઘણીવાર છોકરાઓના સ્વરપેટીના સ્નાયુઓમાં અસ્થાયી અનિયમિતતાથી અવાજ થોડા દિવસો ઘોઘરો (Hoarse) બની જાય છે.
પ્રસ્વેદ અને તૈલગ્રંથિઓ (Sweat and Sebaceous Glands) : તરુણાવસ્થામાં પ્રસ્વેદ (પરસેવાની) અને તૈલી ગ્રંથિઓનો સ્ત્રાવ ખૂબ વધી જાય છે. આ ગ્રંથિઓની વધુ પડતી સક્રિયતાના કારણે ચહેરાની ત્વચા પર ફોલ્લીઓ અને ખીલ (Pimples) થાય છે. પ્રસ્વેદ અને તૈલગ્રંથિઓ નલિકાયુક્ત ગ્રંથિઓ છે.
ગૌણ જાતીય લક્ષણો (Secondary Sexual Characters) : જે બાહ્ય લક્ષણો છોકરાઓને છોકરીઓથી અલગ ઓળખવામાં મદદ કરે છે તેને ગૌણ જાતીય લક્ષણો કહે છે. જેમ કે, છોકરાઓમાં દાઢી-મૂછ ઊગવી, છાતી પર વાળ ઊગવા; છોકરીઓમાં સ્તનનો વિકાસ થવો (Breasts development); બંને જાતિમાં બગલમાં અને પ્યુબિક વિસ્તારમાં વાળ ઊગવા.
અંતઃસ્ત્રાવો (Hormones) : શરીરમાં થતાં ફેરફારો રાસાયણિક સંદેશાવાહકો એટલે કે અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ (Endocrine Glands) નલિકાવિહીન (Ductless) હોવાથી પોતાના અંતઃસ્ત્રાવને સીધા રુધિરપ્રવાહમાં મુક્ત કરે છે, જે ચોક્કસ લક્ષ્યાંક સ્થળ (Target Site) પર કાર્ય કરે છે: • ટેસ્ટોસ્ટેરોન (Testosterone) : નર જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ; શુક્રપિંડમાંથી સ્ત્રવે છે અને છોકરાઓમાં દાઢી-મૂછ જેવા લક્ષણો પ્રેરે છે. • ઈસ્ટ્રોજન (Estrogen) : માદા જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ; અંડપિંડમાંથી સ્ત્રવે છે અને સ્તનની વૃદ્ધિ જેવા સ્ત્રી લક્ષણો પ્રેરે છે. • પિટ્યુટરી ગ્રંથિ (Pituitary Gland) : મગજ સાથે જોડાયેલી સર્વોચ્ચ ગ્રંથિ; તે અન્ય બધી અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ (શુક્રપિંડ અને અંડપિંડ સહિત) ના હોર્મોન ઉત્પાદનનું નિયંત્રણ કરે છે.
સ્ત્રીઓમાં પ્રજનનકાળની અવધિ અને ઋતુસ્ત્રાવ (Menstruation) : સ્ત્રીઓમાં પ્રજનન અવસ્થા 10-12 વર્ષની ઉંમરે શરૂ થાય છે અને 45-50 વર્ષ સુધી ચાલે છે. દર 28 થી 30 દિવસે એક અંડપિંડમાંથી એક અંડકોષ મુક્ત થાય છે (અંડકોષપાત). જો અંડકોષનું ફલન ન થાય તો ગર્ભાશયની જાડી દીવાલ રુધિરવાહિનીઓ સાથે તૂટીને રક્તસ્ત્રાવ રૂપે બહાર નીકળે છે, જેને ઋતુસ્ત્રાવ (Menstruation / માસિકસ્ત્રાવ) કહે છે. • રજોદર્શન (Menarche) : તરુણાવસ્થાની શરૂઆતમાં થતો સૌપ્રથમ ઋતુસ્ત્રાવ. • રજોનિવૃત્તિ (Menopause) : લગભગ 45 થી 50 વર્ષની ઉંમરે કાયમી ધોરણે ઋતુસ્ત્રાવ બંધ થવાની કુદરતી ક્રિયા.
બાળકનું લિંગનિશ્ચયન (Sex Determination) : મનુષ્યના દરેક કોષના કોષકેન્દ્રમાં 23 જોડ (કુલ 46) રંગસૂત્રો (Chromosomes) હોય છે. તેમાંથી 1 જોડ લિંગી રંગસૂત્રો (Sex Chromosomes) હોય છે. • સ્ત્રીમાં બંને રંગસૂત્રો XX હોય છે (બધા જ અંડકોષો X રંગસૂત્ર ધરાવે છે). • પુરુષમાં એક X અને એક Y એટલે કે XY હોય છે (શુક્રકોષો બે પ્રકારના હોય છે: 50% X અને 50% Y રંગસૂત્રવાળા). • જો X ધરાવતો શુક્રકોષ અંડકોષને ફલિત કરે તો બનતું યુગ્મનજ XX (છોકરી) બને છે. • જો Y ધરાવતો શુક્રકોષ અંડકોષને ફલિત કરે તો બનતું યુગ્મનજ XY (છોકરો) બને છે. આથી બાળકની જાતિ નક્કી કરવા માટે પિતાનો શુક્રકોષ જવાબદાર છે, માતા ક્યારેય જવાબદાર નથી.
અન્ય અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ (Other Endocrine Glands) : • થાઇરોઇડ ગ્રંથિ (Thyroid Gland) : થાયરોક્સિન (Thyroxine) અંતઃસ્ત્રાવ બનાવે છે. આયોડિનની ખામીથી થાયરોક્સિન ન બનતાં ગોઇટર (Goitre) નામનો રોગ થાય છે (ગળું ફૂલી જાય છે). • સ્વાદુપિંડ (Pancreas) : ઇન્સ્યુલિન (Insulin) અંતઃસ્ત્રાવ બનાવે છે. તેની ઉણપથી રક્તમાં શર્કરાનું પ્રમાણ વધી જાય છે અને ડાયાબિટીસ (મધુપ્રમેહ) થાય છે. • એડ્રિનલ ગ્રંથિ (Adrenal Gland) : એડ્રિનાલિન (Adrenaline) અંતઃસ્ત્રાવ સ્ત્રવે છે, જે ગુસ્સો, ચિંતા કે ઉત્તેજના વખતે રુધિરમાં ક્ષારનું સંતુલન અને તણાવનું નિયંત્રણ કરે છે. • વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ (Growth Hormone) : પિટ્યુટરી ગ્રંથિમાંથી સ્ત્રવે છે, જે શરીરની સામાન્ય વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે.
કીટકો અને દેડકામાં અંતઃસ્ત્રાવની ભૂમિકા : કીટકોમાં કાયાંતરણ કીટ-અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા થાય છે. દેડકામાં ટેડપોલમાંથી પુખ્ત બનવાની પ્રક્રિયા થાઇરોઇડ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા થાયરોક્સિન અંતઃસ્ત્રાવ વડે નિયંત્રિત થાય છે. થાયરોક્સિનના ઉત્પાદન માટે પાણીમાં આયોડિનની હાજરી અનિવાર્ય છે. જો પાણીમાં પૂરતું આયોડિન ન હોય તો ટેડપોલ ક્યારેય પુખ્ત દેડકો બની શકતો નથી.
તરુણો માટે પોષક આવશ્યકતાઓ (Nutritional Needs of Adolescents) : કિશોરાવસ્થા એ તીવ્ર શારીરિક વૃદ્ધિનો સમય હોવાથી સંતુલિત આહાર (Balanced Diet) લેવો ખૂબ જરૂરી છે. ભોજનમાં યોગ્ય પ્રમાણમાં કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ, પ્રોટીન, ચરબી, વિટામિન્સ અને ખનીજક્ષારો હોવા જોઈએ. દૂધ એ સંપૂર્ણ આહાર છે. લીલા શાકભાજી, ગોળ, માંસ અને સંતરા જેવા ફળોમાં આયર્ન (લોહતત્ત્વ) હોય છે, જે રક્તકણોનું નિર્માણ કરે છે. ચિપ્સ, બર્ગર, પીઝા જેવા જંક ફૂડ સ્વાદિષ્ટ હોવા છતાં નિયમિત ભોજનનો વિકલ્પ બની શકતા નથી.
વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા અને નશીલા દ્રવ્યોથી સાવધાની : તરુણોએ રોજ સ્નાન કરવું અને શરીર ચોખ્ખું રાખવું જોઈએ જેથી બેક્ટેરિયલ ચેપ ન લાગે. કિશોરોએ નશાકારક પદાર્થો (ડ્રગ્સ) ના પ્રલોભનથી દૂર રહેવું જોઈએ અને હંમેશાં "ના" (Say NO to Drugs) કહેવું જોઈએ. એઇડ્સ (AIDS) એ HIV નામના વાઇરસથી થતો જીવલેણ રોગ છે, જે સંક્રમિત ઇન્જેક્શનની સોય વાપરવાથી કે માતામાંથી બાળકમાં ફેલાય છે.
