વિદ્યુતના સુવાહકો અને મંદવાહકો (Good Conductors and Poor Conductors) : • જે દ્રવ્યો પોતાનામાંથી વિદ્યુતપ્રવાહને સરળતાથી પસાર થવા દે છે તેને વિદ્યુતના સુવાહકો (Good Conductors) કહે છે. દા.ત., તાંબુ (કોપર), એલ્યુમિનિયમ, લોખંડ જેવી ધાતુઓ. • જે દ્રવ્યો પોતાનામાંથી વિદ્યુતપ્રવાહને સરળતાથી પસાર થવા દેતા નથી તેને વિદ્યુતના મંદવાહકો (Poor Conductors) કહે છે. દા.ત., રબર, પ્લાસ્ટિક, લાકડું. વિજ્ઞાનમાં પદાર્થોને 'અવાહક' કહેવા કરતાં 'મંદવાહક' તરીકે વર્ગીકૃત કરવા વધુ યોગ્ય ગણાય છે, કારણ કે વિશિષ્ટ સંજોગોમાં મોટાભાગના દ્રવ્યો વિદ્યુતનું વહન કરી શકે છે.
પ્રવાહીઓમાં વિદ્યુતનું વહન (Conduction of Electricity in Liquids) : • વિદ્યુતનું વહન કરતા મોટાભાગના પ્રવાહીઓ એસિડ (Acid), બેઇઝ (Base) કે ક્ષાર (Salt) ના દ્રાવણો હોય છે. • નિસ્યંદિત પાણી (Distilled Water) : ક્ષારમુક્ત શુદ્ધ પાણી વિદ્યુતનું મંદવાહક છે. પરંતુ તેમાં સહેજ મીઠું (સોડિયમ ક્લોરાઇડ), એસિડ કે બેઇઝ ઉમેરતાં તે વિદ્યુતનું સારું વાહક બને છે. • નળનું પાણી, કૂવાનું પાણી, હેન્ડપંપનું પાણી અને વરસાદી પાણી કુદરતી ક્ષારો ધરાવતા હોવાથી વિદ્યુતના સુવાહક હોય છે. તેથી ભીના હાથે કે ભીના ભોંયતળિયે ઊભા રહીને વિદ્યુતના સાધનોને ક્યારેય અડકવું ન જોઈએ. • લીંબુનો રસ, વિનેગર, કોપર સલ્ફેટનું દ્રાવણ, કળીચૂનાનું પાણી વગેરે સુવાહક છે; જ્યારે ખાંડનું દ્રાવણ, કેરોસીન અને સરસવનું તેલ વિદ્યુતના મંદવાહક છે.
નિર્બળ વિદ્યુતપ્રવાહની પરખ માટેના ટેસ્ટર્સ (Testing Weak Currents) : • LED (Light Emitting Diode – પ્રકાશ ઉત્સર્જક ડાયોડ) : સામાન્ય બલ્બ ફિલામેન્ટ ગરમ થવાની ઉષ્મીય અસર પર કાર્ય કરે છે, તેથી જો પ્રવાહ નિર્બળ હોય તો તે પ્રકાશિત થતો નથી. LED અત્યંત નિર્બળ વિદ્યુતપ્રવાહ વહેતો હોય તો પણ પ્રકાશિત થાય છે. LED માં બે તાર (લીડ્સ) હોય છે: લાંબો તાર હંમેશાં બેટરીના ધન (+) ધ્રુવ સાથે અને ટૂંકો તાર ઋણ (-) ધ્રુવ સાથે જોડવામાં આવે છે. • ચુંબકીય ટેસ્ટર (Magnetic Compass Tester) : માચિસની ખાલી પેટીમાં હોકાયંત્રની સોય મૂકી તેના પર વાહક તાર વીંટાળી ટેસ્ટર બનાવી શકાય છે. વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસરને લીધે અત્યંત મંદ પ્રવાહ પસાર થતાં પણ હોકાયંત્રની સોય કોણાવર્તન દર્શાવે છે.
વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસરો (Chemical Effects of Electric Current) : જ્યારે કોઈ વાહક દ્રાવણમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે ત્યારે તેમાં રાસાયણિક ફેરફારો થાય છે, જેને વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર કહે છે. તેના મુખ્ય લક્ષણો : 1. ઇલેક્ટ્રોડ્સ (ધ્રુવો) પાસે વાયુના પરપોટા ઉત્પન્ન થવા. 2. ઇલેક્ટ્રોડ્સ પર ધાતુનું જમા થવું. 3. દ્રાવણના રંગમાં ફેરફાર થવો. • પાણીનું વિદ્યુત-વિભાજન (Electrolysis of Water) : બ્રિટિશ રસાયણશાસ્ત્રી વિલિયમ નિકોલ્સન (William Nicholson – 1800) એ દર્શાવ્યું કે પાણીમાં ડૂબેલા બે કાર્બન સળિયા (ઇલેક્ટ્રોડ્સ) માંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરતાં ધન ધ્રુવ (એનોડ) પાસે ઑક્સિજન વાયુ (O₂) અને ઋણ ધ્રુવ (કેથોડ) પાસે હાઇડ્રોજન વાયુ (H₂) ના પરપોટા બને છે. • બટાટા પર પ્રયોગ : બટાટામાં તાંબાના વાયરો ખોસી રાખતાં બેટરીના ધન ધ્રુવ સાથે જોડાયેલા વાયરની આસપાસ લીલાશ પડતો વાદળી ડાઘ જોવા મળે છે, જે રાસાયણિક અસર દર્શાવે છે.
ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ / વિદ્યુતઢોળ (Electroplating) : વિદ્યુતપ્રવાહ દ્વારા કોઈ એક રાસાયણિક દ્રાવણમાંથી કોઈ ચોક્કસ ધાતુનું અન્ય કોઈ વસ્તુ પર પાતળું ઇચ્છિત પડ ચઢાવવાની પ્રક્રિયાને ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ (Electroplating) કહે છે. • પ્રક્રિયાનું ઉદાહરણ : કોપર સલ્ફેટ (CuSO4) ના દ્રાવણમાં બે તાંબાની પ્લેટો રાખી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરતાં, દ્રાવણમાંથી છૂટા પડેલા કોપર (Cu2+) ના ધન આયનો બેટરીના ઋણ ધ્રુવ સાથે જોડાયેલી પ્લેટ પર જમા થાય છે. તેટલી જ માત્રામાં તાંબુ ધન ધ્રુવ પર રહેલી તાંબાની પ્લેટમાંથી ઓગળીને દ્રાવણમાં ઉમેરાય છે. આમ, દ્રાવણની સાંદ્રતા જળવાઈ રહે છે. • ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગના ઔદ્યોગિક અને વ્યવહારિક ઉપયોગો : 1. ક્રોમિયમ પ્લેટિંગ : ક્રોમિયમ ચળકતો દેખાવ ધરાવે છે, તેને કાટ લાગતો નથી અને તે ઉજરડાઓનો વિરોધ કરે છે. ક્રોમિયમ મોંઘું હોવાથી આખી વસ્તુ બનાવવાને બદલે કારના ભાગો, નળ, સાયકલના હેન્ડલ અને પૈડાંની રીમ પર તેનું પડ ચઢાવવામાં આવે છે. 2. આભૂષણો પર ઢોળ : સસ્તી ધાતુઓ (તાંબુ કે પિત્તળ) ના દાગીના પર સોના કે ચાંદીનું પાતળું પડ ચઢાવી આકર્ષક ઘરેણાં બનાવવામાં આવે છે. 3. ટીન પ્લેટિંગ : ખાદ્ય પદાર્થોના સંગ્રહ માટે વપરાતા ડબ્બાઓમાં લોખંડ પર ટીન (Tin) નું પડ ચઢાવવામાં આવે છે, કારણ કે ટીન લોખંડ કરતાં ઓછું સક્રિય હોવાથી ખોરાક બગડતો નથી. 4. ઝિંક કોટિંગ (ગેલ્વેનાઇઝેશન) : પુલ, થાંભલા અને વાહનોમાં વપરાતા લોખંડને કાટ અને ક્ષારણથી બચાવવા તેના પર ઝિંક (જસત) નું રક્ષણાત્મક પડ ચઢાવવામાં આવે છે. • પર્યાવરણીય ચિંતા : ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગના કારખાનાઓમાંથી નીકળતો કચરો અત્યંત પ્રદૂષિત અને ઝેરી રાસાયણિક કચરો હોવાથી તેનો યોગ્ય નિકાલ કરવો પર્યાવરણ માટે અનિવાર્ય છે.
