વનનાબૂદી અને તેનાં કારણો (Deforestation and Its Causes) : વનનો મોટા પાયે નાશ કરીને પ્રાપ્ત જમીનનો અન્ય હેતુઓ માટે ઉપયોગ કરવો તેને વનનાબૂદી કહે છે. • માનવસર્જિત કારણો : ખેતીવાડી માટે જમીન મેળવવી, ઘર તેમજ કારખાનાઓનું બાંધકામ કરવું, લાકડાંમાંથી ફર્નિચર બનાવવું કે બળતણ તરીકે લાકડાંનો ઉપયોગ. • કુદરતી કારણો : જંગલમાં લાગતી કુદરતી આગ (દાવાનળ – Forest fire) અને ભયંકર દુષ્કાળ (Drought).
વનનાબૂદીનાં ગંભીર પરિણામો (Consequences of Deforestation) : • પૃથ્વી પર તાપમાન અને પ્રદૂષણમાં વધારો થાય છે. • વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) નું પ્રમાણ વધતાં ગ્લોબલ વોર્મિંગ (Global Warming) થાય છે, કારણ કે CO₂ પૃથ્વીના ઉષ્મીય કિરણોને શોષી રાખે છે. • ભૂગર્ભ જળની સપાટી નીચે ઊતરી જાય છે અને જળચક્ર ખોરવાતાં વરસાદમાં ઘટાડો થાય છે તથા દુષ્કાળ પડે છે. • વૃક્ષો ઘટવાથી ભૂમિનું ધોવાણ (Soil erosion) વધે છે. ઉપરનું ફળદ્રુપ સ્તર દૂર થવાથી નીચેના સખત અને ખડકાળ પથ્થરો ખુલ્લા થાય છે અને ધીમે-ધીમે ફળદ્રુપ જમીન રણમાં ફેરવાઈ જાય છે, જેને રણનિર્માણ (Desertification) કહે છે. • જમીનની જળસંગ્રહ ક્ષમતા અને અનુસ્ત્રવણ દરમાં ઘટાડો થવાથી ચોમાસામાં પૂર (Floods) જેવી કુદરતી આફતોનું જોખમ વધે છે.
જીવાવરણ અને જૈવ વિવિધતા (Biosphere and Biodiversity) : જીવાવરણ (Biosphere) એટલે પૃથ્વીનો એ ભાગ જ્યાં સજીવો વસવાટ કરે છે. પૃથ્વી પર જોવા મળતાં વિવિધ પ્રકારના સજીવો, તેમની વચ્ચેના આંતરસંબંધો અને તેમનો પર્યાવરણ સાથેનો સંબંધ એટલે જૈવ વિવિધતા (Biodiversity).
સુરક્ષિત ક્ષેત્રોના પ્રકારો (Protected Areas) : 1. વન્યજીવ અભયારણ્ય (Wildlife Sanctuary) : એવો વિસ્તાર કે જ્યાં પ્રાણીઓ તેમજ તેમના નિવાસસ્થાનો કોઈપણ પ્રકારની ખલેલ વગર સુરક્ષિત રહે છે. અહીં પશુઓ માટે ઘાસચારો, બળતણ કે ઔષધીય વનસ્પતિ મેળવવાની નિયંત્રિત છૂટછાટ હોય છે. 2. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (National Park) : સંપૂર્ણ નિવસનતંત્ર (વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ, ઐતિહાસિક સ્મારકો) ના રક્ષણ માટેનું આરક્ષિત ક્ષેત્ર, જ્યાં વન્યજીવો મુક્તપણે નિવાસ અને કુદરતી સંસાધનોનો ઉપયોગ કરી શકે. ભારતમાં ૧૦૦ થી વધુ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો આવેલાં છે. 3. જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર (Biosphere Reserve) : જૈવ વિવિધતા અને સાથે સાથે ત્યાં વસતા આદિવાસીઓની પારંપરિક જીવનશૈલીના સંરક્ષણ માટેનો વિશાળ સુરક્ષિત વિસ્તાર. જેમ કે, પંચમઢી જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર, જેમાં સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તેમજ બોરી અને પંચમઢી અભયારણ્યો સમાવિષ્ટ છે.
વનસ્પતિસૃષ્ટિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ (Flora and Fauna) : કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં કુદરતી રીતે જોવા મળતી વનસ્પતિઓને તે વિસ્તારની વનસ્પતિસૃષ્ટિ (Flora) (દા.ત., સાલ, સાગ, આંબો, જાંબુ, હંસરાજ) અને પ્રાણીઓને પ્રાણીસૃષ્ટિ (Fauna) (દા.ત., ચિંકારા, નીલગાય, ચિત્તલ, દીપડો, વરુ) કહે છે.
સ્થાનિક જાતિઓ (Endemic Species) : વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની એવી જાતિઓ કે જે કોઈ ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં જ વિશિષ્ટ રૂપે જોવા મળે અને અન્ય કોઈ જગ્યાએ કુદરતી રીતે ન મળે તેને સ્થાનિક જાતિ કહે છે. ઉદાહરણ : પંચમઢીમાં સાલ અને જંગલી આંબો (વનસ્પતિ) તથા વિશાળ ઉડતી ખિસકોલી અને જંગલી બળદ (બાયસન).
જાતિ (Species) : સજીવોની એવી વસ્તીનો સમૂહ કે જે એકબીજા સાથે આંતરપ્રજનન કરીને પ્રજનનક્ષમ સંતતિ ઉત્પન્ન કરવા માટે સક્ષમ હોય.
નાશઃપ્રાય જાતિઓ (Endangered Species) : જે પ્રાણીઓ કે સજીવોની સંખ્યા નિર્ધારિત સીમાથી એટલી ઓછી થઈ ગઈ હોય કે તેઓ ભવિષ્યમાં લુપ્ત થઈ જવાનું જોખમ ધરાવતા હોય તેને નાશઃપ્રાય જાતિ કહે છે. દા.ત., વાઘ, જંગલી ભેંસ, સાબર.
પ્રૉજેક્ટ ટાઈગર (Project Tiger) : ભારતમાં ઘટતી જતી વાઘની સંખ્યાને અટકાવવા અને તેમનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા સરકારે 'પ્રૉજેક્ટ ટાઇગર' અમલમાં મૂક્યો છે. સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે જ્યાં વાઘની વસ્તીમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.
નિવસનતંત્ર (Ecosystem) : કોઈ પણ ચોક્કસ વિસ્તારની બધી જ વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ, સૂક્ષ્મજીવો (જૈવિક ઘટકો) અને તેમની આસપાસના નિર્જીવ ઘટકો (અજૈવિક ઘટકો જેવા કે ભૂમિ, આબોહવા, નદીઓ) સંયુક્ત રીતે મળીને નિવસનતંત્ર બનાવે છે. સાપ, દેડકા, ઘુવડ જેવા નાના જીવો પણ આહારજાળ અને આહારશૃંખલા જાળવવા માટે એટલા જ મહત્વના છે.
રેડ ડેટા બુક (Red Data Book) : એવું આંતરરાષ્ટ્રીય દસ્તાવેજી પુસ્તક કે જેમાં વિશ્વની તમામ નાશઃપ્રાય (સંકટમાં મુકાયેલી) વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની સત્તાવાર નોંધ રાખવામાં આવે છે. ભારત પણ પોતાના દેશના સજીવો માટે અલગ રેડ ડેટા બુક નિભાવે છે.
સ્થળાંતરણ (Migration) : વાતાવરણમાં આવતા પ્રતિકૂળ બદલાવો કે અસહ્ય ઠંડીથી બચવા અને સુરક્ષિત રીતે ઈંડાં મૂકવા માટે પક્ષીઓ દર વર્ષે નિયમિત સમયે હજારો કિલોમીટર દૂરના પ્રદેશમાં ઊડીને આવે છે. આવા પક્ષીઓને પ્રવાસી / યાયાવર પક્ષીઓ (Migratory Birds) કહે છે.
કાગળનું પુનઃચક્રણ (Recycling of Paper) : 1 ટન કાગળ બનાવવા માટે 17 પૂર્ણ વિકસિત વૃક્ષો કાપવા પડે છે. કાગળનું 5 થી 7 વખત પુનઃચક્રણ (Recycle) કરી શકાય છે. જો દરેક વિદ્યાર્થી રોજ 1 કાગળ બચાવે તો દર વર્ષે અસંખ્ય વૃક્ષો, પાણી અને ઊર્જા બચી શકે છે.
પુનઃવનીકરણ (Reforestation) : વનનાબૂદીનો કાયમી ઉકેલ પુનઃવનીકરણ છે. નાશ પામેલા જંગલોમાં જે-તે વિસ્તારની સ્થાનિક જાતિના નવા વૃક્ષોનું વાવેતર કરવું તેને પુનઃવનીકરણ કહે છે. ભારતમાં જંગલોના સંરક્ષણ માટે 'વન સંરક્ષણ અધિનિયમ' (Forest Conservation Act) અમલમાં છે.
